י' בשבט התש"ע (20סטער יאַנואַר 2010)

אין טאָג װען אַבֿרהם סוצקעװער איז נפֿטר געװאָרן

דער טויט האָט אויף דיר קיין שליטה ניט געהאַט

בעת ער האָט געבושעװעט אין װילנער געטאָ

און געטשאַטעװעט נאָך דיר אין די נאַראָטשער

װעלדער.

דיך האָבן באַשירעמט די "פֿירקאַנטיקע אוֹתיות"

און דעם טאַטנס ניגון פֿון דער "פֿידלרויז".

בײַ סוצקעװערס קבֿר

די ערשטע נאַכט האָבן רויזן געװײנט אויף יין קבֿר,

און די זון איז נאָך ניט געװען פֿארגלעטן די טרערן,

די ערשטע נאַכט האָט דער װינט די רויזן געריסן

מיט זיבן יאָר צוריק האָט מיך יצחק לודען פֿאַרבעטן צו שרײַבן אַן אַרטיקל פֿאַר די ’לעבנס־ פֿראַגן’ לכּבֿוד אַבֿרהם סוצקעווערס 90 סטן געבוירנ־ טאָג. דאָס איז געווען פֿאַר מיר אַ פּריווילעגיע און איך האָב הנאה געהאַט דערפֿון. ס'איז גאָר אַן אַנדער געפֿיל איצטער, אַז איך שרײַב נאָך דער פּטירה פֿונעם גרויסן דיכטער - ס'איז נאָך אַלץ אַ זכיה צו שרײַבן וועגן אים, אָבער דאָס מאָל, אַזאַ טרויעריקע זכיה.

אין די דאָזיקע אומשטאַנדן מעג איך אפֿשר שרײַבן אין אַ ביסל אַ פּערזענלעכן טאָן. אַבֿרהם סוצקעװער איז געװען אַ צענטראַלע געשטאַלט אין מײַן לעבן זינט די פֿריִע 1980ער יאָרן. ער האָט, מעג איך זאָגן, אויף אַ געװיסן אוֹפֿן אַפֿילו געפֿורעמט מײַן לעבנסװעג אין משך פֿון העכער 20 יאָר. רות ווײַס האָט געשריבן, אַז צוליב איר באַגעגעניש מיט סוצקעווערס פּאָעזיע האָט זי באַשלאָסן צו שטודירן די ייִדישע ליטעראַטור. אַני הקטן קען באַהויפּטן דאָס גלײַכע פֿון זיך. זִײַענדיק אַ לעקטאָרין פֿאַר דײַטש אין אַ שאָטישן אוניווערסיטעט, האָב איך געהאָט אַ גרויסן חשק צו געפֿינען אַ נײַ פֿאָרשונגס־פֿעלד. אַ קאָלעגע מײַנער האָט מיר געגעבן אַ פּעקל פֿאַרגעלטע פֿאָטאָקאָפּיעס פֿון עטלעכע לידער סוצקעווערס און מיר פֿאָרגעלייגט, איך זאָל זיך אויסלערנען ייִדיש און שטודירן אָט דעם ’אומבאַקאַנטן’ דיכטער. איך האָב זיך גענומען צו דער אַרבעט מיט אַ חוצפּה, וואָס איז מיר הײַנט, - ווײַל איך האָב איצט אַ שטיקל אַרײַנבליק אין דער גוואַלדיקער טיפֿקייט און פֿיל־ זײַטיקייט פֿון דער ייִדישער קולטור בּכלל און פֿון סוצקעווערס פּאָעזיע בּפֿרט - פּשוט אומגלייבלעך. אַזוי װי אַ קינד, װאָס באַקומט אַ מתּנה זײַן ערשטן ראָווער און וויל תּיכף קאָנקורירן אינעם ’טור דע פֿראַנס’!... אָבער סוצקעווער אַליין האָט מיך געשטיצט א

(ספּעציעל פאַר "לעבנס-פראַגן")

ד"ר העטהער וואַלענסיאַ,, אַ פֿאָרשערין און לעקטאָר אין סטירלינג־ אוניװערסיטעט אין שאָטלאַנד, איז אַ מומחה אין די כּתובים פֿון אַבֿרהם סוצקעװער. מיר ברענגען דאָ אַ פֿראַגמענט פֿון אירס אַן אַרטיקל, װאָס איז דערשינען בײַ אונדז אין "לעבנס־פֿראַגן" (יולי־אויגוסט 2003) װעגן דעם גרויסן דיכטער, דערצײלער, עסעיִסט און רעדאַקטאָר צו זײַן 90־סטן געבוירנטאָג, װאָס איז אויסגעפֿאַלן דעם 15טן יולי פֿון יענעם יאָר.

...סוצקעווערס שאַפֿן נעמט אַרום כּמעט דרײַ פֿערטל פון דעם יאָרהונדערט: זײַן ערשטע זאַמלונג פון פּאָעזיע ("לידער") איז אַרויס אין יאָר 1937, און ער האָט װײַטער געשריבן ביז ניט לאַנג צוריק. אַזויאַרום איז ער אַ דיכטער פון דעם יאָרהונדערט, אין װעלכן עס האָט זיך פֿאַרװאַנדלט אויף אייביק דאָס ײַדישע לעבן. ער איז אַ דיכטער פֿון חורבּן, אָבער ער איז אויך װײַט מער װי דאָס. זײַן װערק שאַפֿט אַ בריק צװישן דער פֿאַר־מלחמהדיקער און דער נאָכמלחמהדיקער װעלט: ער איז דער יוֹרש פֿון דעם אויפֿבלי פֿון דער מאָדער־ נער ייִדישער ליטעראַטור אין שפּעטן 19טן און פֿריִען 20סטן יאָרהונדערט. אָנגעהויבן שרײַבן האָט ער אין דער בּשלמותדיקער ייִדישער װעלט פון ליטע, װוּ יונגע ייִדישע שרײַבער האָבן זיך אינטענסיװ פֿאַרנומען מיט דער מאָדערנער אייראָפּעיִ־ שער ליטעראַטור: אויף סוצקעװערן האָט סײַ די פּוילישע פּאָעזיע און סײַ די מאָדערנע מערב־ אײראָפּעיִשע דיכטונג געהאַט אַ שטאַרקע השפּעה. נאָך דעם חורבּן האָט ער באַװיזן צו אַנטװיקלען אַ נײַע פּאָעטישע אידענטיטעט, דערלעבן אַ דיכטערישן תּחית המתים אין דעם "װוּלקאַנישן לאַנד אין חבלי לידה"- ארץ ישראל.

סוצקעװערס לאַנג לעבן איז אַדורך שטורעמדיק און פֿול מיט דראַמאַטישע איבערלעבונגען; נאָך זײַנע פֿריִע קונדער־יאָרן אין סיביר, און נאָך דער גליקלעכער צײַט פֿון זײַן אויפֿװאַקסן אין װילנע איז ער, װי אַזוי פֿיל אַנדערע אין דער תקופֿה, פֿאַרפּלאָנטערט געװאָרן אין די שרעקלעכע פּאַסירונגען פֿון די פֿערציקער יאָרן. ער האָט געליטן און געקעמפֿט אין װילנער געטאָ און אין די װעלדער בײַ די פּאַרטיזאַנער. ער איז געװען אַן עדות בײַם נירנבערגער טריבונאַל, און צום סוף איז ער מיט זײַן פֿרוי און טאָכטער אָנגע־ קומען קײן ישראל.

סיביר, װילנע און ארץ־ישראל - אָט די דרײַ ערטער זענען װיכטיקע סימבאָלן אין זײַן פּאָעזיע. סוצקעװער איז אָבער אַ סך אַרומגעפֿאָרן איבער דער װעלט, און נאָך צװײ אַנדערע לענדער האָבן אינספּירירט זײַן דיכטערישע פֿאַנטאַזיע: פֿראַנקרײַך, די אַדאָפּטירטע הײם פֿון זײַן נאָענטן פֿרײַנד מאַרק שאַגאַל, װעמען סוצקעװער פֿלעגט באַזוכן יעדעס יאָר, און אַפֿריקע, דער מקור פון דער