י' בשבט התש"ע (20סטער יאַנואַר 2010)

אין טאָג װען אַבֿרהם סוצקעװער איז נפֿטר געװאָרן

דער טויט האָט אויף דיר קיין שליטה ניט געהאַט

בעת ער האָט געבושעװעט אין װילנער געטאָ

און געטשאַטעװעט נאָך דיר אין די נאַראָטשער

װעלדער.

דיך האָבן באַשירעמט די "פֿירקאַנטיקע אוֹתיות"

און דעם טאַטנס ניגון פֿון דער "פֿידלרויז".

בײַ סוצקעװערס קבֿר

די ערשטע נאַכט האָבן רויזן געװײנט אויף יין קבֿר,

און די זון איז נאָך ניט געװען פֿארגלעטן די טרערן,

די ערשטע נאַכט האָט דער װינט די רויזן געריסן

מיט זיבן יאָר צוריק האָט מיך יצחק לודען פֿאַרבעטן צו שרײַבן אַן אַרטיקל פֿאַר די ’לעבנס־ פֿראַגן’ לכּבֿוד אַבֿרהם סוצקעווערס 90 סטן געבוירנ־ טאָג. דאָס איז געווען פֿאַר מיר אַ פּריווילעגיע און איך האָב הנאה געהאַט דערפֿון. ס'איז גאָר אַן אַנדער געפֿיל איצטער, אַז איך שרײַב נאָך דער פּטירה פֿונעם גרויסן דיכטער - ס'איז נאָך אַלץ אַ זכיה צו שרײַבן וועגן אים, אָבער דאָס מאָל, אַזאַ טרויעריקע זכיה.

אין די דאָזיקע אומשטאַנדן מעג איך אפֿשר שרײַבן אין אַ ביסל אַ פּערזענלעכן טאָן. אַבֿרהם סוצקעװער איז געװען אַ צענטראַלע געשטאַלט אין מײַן לעבן זינט די פֿריִע 1980ער יאָרן. ער האָט, מעג איך זאָגן, אויף אַ געװיסן אוֹפֿן אַפֿילו געפֿורעמט מײַן לעבנסװעג אין משך פֿון העכער 20 יאָר. רות ווײַס האָט געשריבן, אַז צוליב איר באַגעגעניש מיט סוצקעווערס פּאָעזיע האָט זי באַשלאָסן צו שטודירן די ייִדישע ליטעראַטור. אַני הקטן קען באַהויפּטן דאָס גלײַכע פֿון זיך. זִײַענדיק אַ לעקטאָרין פֿאַר דײַטש אין אַ שאָטישן אוניווערסיטעט, האָב איך געהאָט אַ גרויסן חשק צו געפֿינען אַ נײַ פֿאָרשונגס־פֿעלד. אַ קאָלעגע מײַנער האָט מיר געגעבן אַ פּעקל פֿאַרגעלטע פֿאָטאָקאָפּיעס פֿון עטלעכע לידער סוצקעווערס און מיר פֿאָרגעלייגט, איך זאָל זיך אויסלערנען ייִדיש און שטודירן אָט דעם ’אומבאַקאַנטן’ דיכטער. איך האָב זיך גענומען צו דער אַרבעט מיט אַ חוצפּה, וואָס איז מיר הײַנט, - ווײַל איך האָב איצט אַ שטיקל אַרײַנבליק אין דער גוואַלדיקער טיפֿקייט און פֿיל־ זײַטיקייט פֿון דער ייִדישער קולטור בּכלל און פֿון סוצקעווערס פּאָעזיע בּפֿרט - פּשוט אומגלייבלעך. אַזוי װי אַ קינד, װאָס באַקומט אַ מתּנה זײַן ערשטן ראָווער און וויל תּיכף קאָנקורירן אינעם ’טור דע פֿראַנס’!... אָבער סוצקעווער אַליין האָט מיך געשטיצט א

(ספּעציעל פאַר "לעבנס-פראַגן")

ד"ר העטהער וואַלענסיאַ,, אַ פֿאָרשערין און לעקטאָר אין סטירלינג־ אוניװערסיטעט אין שאָטלאַנד, איז אַ מומחה אין די כּתובים פֿון אַבֿרהם סוצקעװער. מיר ברענגען דאָ אַ פֿראַגמענט פֿון אירס אַן אַרטיקל, װאָס איז דערשינען בײַ אונדז אין "לעבנס־פֿראַגן" (יולי־אויגוסט 2003) װעגן דעם גרויסן דיכטער, דערצײלער, עסעיִסט און רעדאַקטאָר צו זײַן 90־סטן געבוירנטאָג, װאָס איז אויסגעפֿאַלן דעם 15טן יולי פֿון יענעם יאָר.

...סוצקעווערס שאַפֿן נעמט אַרום כּמעט דרײַ פֿערטל פון דעם יאָרהונדערט: זײַן ערשטע זאַמלונג פון פּאָעזיע ("לידער") איז אַרויס אין יאָר 1937, און ער האָט װײַטער געשריבן ביז ניט לאַנג צוריק. אַזויאַרום איז ער אַ דיכטער פון דעם יאָרהונדערט, אין װעלכן עס האָט זיך פֿאַרװאַנדלט אויף אייביק דאָס ײַדישע לעבן. ער איז אַ דיכטער פֿון חורבּן, אָבער ער איז אויך װײַט מער װי דאָס. זײַן װערק שאַפֿט אַ בריק צװישן דער פֿאַר־מלחמהדיקער און דער נאָכמלחמהדיקער װעלט: ער איז דער יוֹרש פֿון דעם אויפֿבלי פֿון דער מאָדער־ נער ייִדישער ליטעראַטור אין שפּעטן 19טן און פֿריִען 20סטן יאָרהונדערט. אָנגעהויבן שרײַבן האָט ער אין דער בּשלמותדיקער ייִדישער װעלט פון ליטע, װוּ יונגע ייִדישע שרײַבער האָבן זיך אינטענסיװ פֿאַרנומען מיט דער מאָדערנער אייראָפּעיִ־ שער ליטעראַטור: אויף סוצקעװערן האָט סײַ די פּוילישע פּאָעזיע און סײַ די מאָדערנע מערב־ אײראָפּעיִשע דיכטונג געהאַט אַ שטאַרקע השפּעה. נאָך דעם חורבּן האָט ער באַװיזן צו אַנטװיקלען אַ נײַע פּאָעטישע אידענטיטעט, דערלעבן אַ דיכטערישן תּחית המתים אין דעם "װוּלקאַנישן לאַנד אין חבלי לידה"- ארץ ישראל.

סוצקעװערס לאַנג לעבן איז אַדורך שטורעמדיק און פֿול מיט דראַמאַטישע איבערלעבונגען; נאָך זײַנע פֿריִע קונדער־יאָרן אין סיביר, און נאָך דער גליקלעכער צײַט פֿון זײַן אויפֿװאַקסן אין װילנע איז ער, װי אַזוי פֿיל אַנדערע אין דער תקופֿה, פֿאַרפּלאָנטערט געװאָרן אין די שרעקלעכע פּאַסירונגען פֿון די פֿערציקער יאָרן. ער האָט געליטן און געקעמפֿט אין װילנער געטאָ און אין די װעלדער בײַ די פּאַרטיזאַנער. ער איז געװען אַן עדות בײַם נירנבערגער טריבונאַל, און צום סוף איז ער מיט זײַן פֿרוי און טאָכטער אָנגע־ קומען קײן ישראל.

סיביר, װילנע און ארץ־ישראל - אָט די דרײַ ערטער זענען װיכטיקע סימבאָלן אין זײַן פּאָעזיע. סוצקעװער איז אָבער אַ סך אַרומגעפֿאָרן איבער דער װעלט, און נאָך צװײ אַנדערע לענדער האָבן אינספּירירט זײַן דיכטערישע פֿאַנטאַזיע: פֿראַנקרײַך, די אַדאָפּטירטע הײם פֿון זײַן נאָענטן פֿרײַנד מאַרק שאַגאַל, װעמען סוצקעװער פֿלעגט באַזוכן יעדעס יאָר, און אַפֿריקע, דער מקור פון דער

"װער װעט בלײַבן, װאָס װעט בלײַבן? בלײַבן װעט אַ װינט"...

עס איז מיר שװער זיך צו באַפֿרײַען פון די געמישטע געפֿילן, צוריקקערנדיק זיך נעכטן פֿון דער לװיה, איבער װעלכער עס האָט געשװעבט אין מײַן דמיון די אויבנדיקע פֿראַגע פֿון דעם נפֿטר דעם אומרויִקן פּאָעט, װען מיר האָבן אים, צוזאַמען מיט די הונדערטער אבֿלים, באַגלײַט אויף זײַן לעצטן װעג אין דעם זוניק־װינטיקן װעטער צו זײַן אייביקער רו.

"װער װעט בלײַבן, װאָס װעט בלײַבן" - די װערטער פֿון אַבֿרהם סוצקעװערס קיומדיקער שאלה (אין "לידער פֿון מײַן טאָגבוך"), װאָס דער דיכטער אַלכּסנדר שפּיגלבלאַט, דעם נפטרס לאַנגיאָריקער מיטרעדאַקטאָר אין "די גאָלדענע קײט", האָט אָקערשט דערמאָנט אין זײַן הספּד־ליד װאָס ער האָט געלײענט בעת דעם אָפּזעגענונגס־אַקט פֿון דעם נפֿטר אין דעם פֿול־געפּאַקטן גרויסן לװיה־זאַל פֿאַרן אַרויסגײן פֿון דעם לװיה־צוג צום פֿרישן, נאָרװאָס אויסגעגראָבענעם קבֿר. אויפֿן װעג האָבן דעם עוֹלם מיטבאַגלייט די אָנגעלאָדענע אײַנדרוקספֿולע רײד פֿון פּראָפֿ' אַבֿרהם נאָװערשטערן, װעלכער האָט מיט פּיעטעט און מיט טיפֿן װײטיק געשילדערט די געשטאַלט פֿון דעם ייִדישן פּאָעט, דעם גרויסן מאַן פֿון אוניװערסאַלן פֿאַרנעם, און באַקלאָגט דעם שװערן פֿאַרלוסט פֿאַר דער ייִדישער קולטור־װעלט. און עס האָבן אונדז באַגלײט און געקלונגען אין די אויערן די קלוגע פֿערזן פֿון דער דיכטערין רבקה באַסמאַן בן חײם, "אַבראַשאַס " לאַנגיאָריקער פּען־קאָלעגין זינט די צײַטן פֿון "יונג װילנע". דער פֿאָרזיצער פֿון דעם פֿאַרבאַנד פֿון די ייִדיש־שרײַבער אין ישׂראל, דניאל גלאי, האָט אין זײַן הספּד־װאָרט באַצײכנט סוצקעװערן װי דעם "נאַציאָנאַלן דיכטער" פֿון ייִדישן פֿאָלק. די רירנדיקע קלאַנגען פֿון דער זינגערין רות לעװין האָבן אַרויסגערופֿן אַ ציטער און אַדורכגעשניטן די געדיכטע, אין צער פֿאַרקלעמטע לופֿט אין דעם הספּדים־זאַל בעת זי האָט געזונגען סוצקעװערס באַרימט ליד "אונטער דײַנע װײַסע שטערן", דאָס ליד פֿון תּפֿילה און אַנטלויף פֿון זײַנע פֿאַרפֿאָלגערס און פֿון גאָט - לויט די װערטער פֿון בֶּני מֶר אין זײַן הספּד־אַרטיקל אין העברעיִשן "האָרץ" (21.01.2010).

און איבער אַלץ האָט בעת דעם גאַנג צום קבֿר נאָכגעפֿאָלגט און געקלונגען אין די אויערן דער האַרצרײַסנדיקער יאָמער־ און פּײַן־געשרײ פֿון דעם דיכטערס טאָכטער מירעלע, װעלכע האָט אים מיט מסירת־נפֿשדיקער איבערגעגעבנקייט געפֿלעגט און געצערטלט און דערמוטיקט אין משך פֿון די לאַנגע יאָרן פֿון זײַן פֿיזישער אומבאַהאָלפֿנקייט, ביז װאַנען דער טויט האָט אים אויסגעלײזט פֿון זײַנע יסורים. און, צום סוף, איבער דעם פֿרישן קבֿר בּעת דער קבֿורה - די אָנגעװײטיקטע קינאה־רײַד פֿון דעם דיכטערס אייניקל, די אַקטריסע הדס קלדרון, װעלכע האָט מיט דער קראַפֿט פֿון איר קינסטלערישן טאַלאַנט און פּערזענלעכן װײטיק באַװײנט דעם פֿאַרלוסט פֿון איר באַליבטן זײדן, דעם געקרוינטן גרויסמײַסטער פֿון דער מאָדערנער ייִדישער - און נישט בלויז ייִדישער - פּאָעזיע. דעם קדיש האָט געזאָגט איר פֿאָטער

אַ.אַ. מילן / װיני־דער־פּוּ - אַ ייִדישע װערסיע פֿון דעם קלאַסישן מעשהלע פֿאַר קינדער, Vinnie-the-Pooh, אילוסטרי רט פֿון ערנעסט שעפֿאַרד און איבערגעזעצט אויף ייִדיש פון לעאָנאַרד װאָלף. דער פֿולער ייִדישער טעקסט איז געדרוקט מיט לאַטײנישע אותיות (לויטן אויסלייג־נוסח פֿון ייִװאָ), אָבער דאָס ערשטע בלעטל פֿון יעדן קאַפּיטל איז געדרוקט אויך מיט ייִדישע אוֹתיות, כּדי צו באַקענען מיט זײ די אָנהײבערס, און כּדי די װאס קענען, זאָלן אויך הנאה האָבן... מיט אַן אַרײַנפֿיר און מיט אינסטרוקציעס װי אַזוי צו לייענען די באחנטע מעשה װעגן דעם בערעלע פּוּ אויף ייִדיש מיט דער ענגלישער טראַנסקריפּציע. ISBN: 0-525-46338-0

175 זײַטלעך, האַרטער אײַנבינד, אַרויסגעגעבן פֿון

DATTON CHILDREN'S BOOK < NEW YORK

אויפֿן שװעל - געזעלשאַפֿטלעך־ליטעראַרישער

זשורנאַל, אָרגאַן פֿון דער ייִדיש ־ליגע . דער אַמאָליקער אָרגאַן פֿון דער אַנאַרכיסטישער "פֿרײַהײַט־ליגע" אין אַמעריקע האָט געביטן זײַן אויסזען, װי אויך זײַן אינהאַלט און כאַראַקטער זינט ער איז אַריבער אין די הענט פֿון דער יונגער אָנפֿירונג פֿון דער "ייִדיש־ליגע": די נײַע אויסגאַבעס זײַנען ליכטיק און ציכטיק - אַ תּאווה פֿאַרן אויג. דאָס איז שוין דער פֿערטער נומער אונטער דער רעדאַקציע פֿון שבֿע צוקער און די צענטראַלע טעמע פֿון דעם נומער איז געװידמעט 100 יאָר פֿון דעם ייִדישן שולװעזן אין אַמעריקע. אַ סך אַרטיקלען, זכרוֹנות און בילדער, לרובֿ דורכגעדרונ גען מיט אַ מין "יונגער נאָסטאַלגיע" צום פֿאַרגאַנגענעם אַמאָל.

76 זײַטן, װינטער־פֿרילינג 2009 - 2010, נומ' 346 ־ 347, ניו־יאָרק.

דאָס ייִדישע װאָרט - SŁOWO ż YDOWSKIE

ייִדיש־פּוילישער קולטור־געזעלשאַפֿטלעכער חוֹדעשניק, װערט סובסידירט פֿון פּוילישן קולטור־מיניסטערום. פֿלעגט פֿריִער דערשײַנען יעדע צװײ װאָכן. רעדאַקטאָר פֿון ייִדישן אָפּטײל: יעקב (קאָבי) װײַצנער. 52 זײַטן, 14 פֿון זײ אויף ייִדיש. (קומט אָן מיט אַ היפּשער פֿאַרשפּעטיקונג).